गझलविश्वातील मैलाचा दगड : दीवान-ए-उर्मिला : शरद देवराय

 

 

'दीवान' संकल्पना : 

'दीवान' हा मूळचा उर्दू गझल परंपरेतील अत्यंत मानाचा, प्रतिष्ठेचा आणि तितकाच गुंतागुंतीचा साहित्यप्रकार आहे. उर्दू साहित्यात आजवर शेकडो वर्षांत जेमतेम ७६ दीवान प्रकाशित झाले आहेत. मराठीत हा प्रकार अत्यंत दुर्मिळ असून, उर्मिलामाईंच्या रूपाने मराठी साहित्याला केवळ नववा 'दीवानकार' मिळाला आहे. दीवान रचणे म्हणजे केवळ सुचलेल्या कवितांचे संकलन करणे नव्हे, तर ती एका अत्यंत शिस्तबद्ध भाषिक आराखड्याची आणि गणिताची परीक्षा असते.

वृत्तवैविध्य आणि भाषिक प्रभुत्व :

या महाग्रंथात एकूण २२२ गझला समाविष्ट आहेत. यात १५५ अक्षरगणवृत्तांतील आणि ६७ मात्रावृत्तांतील रचना आहेत. माईंनी तब्बल १०३ विविध वृत्तांचा अत्यंत कल्पकतेने वापर केला आहे. गझलेचा आशय आणि वृत्ताची लय यांचा मेळ साधणे हे शिवधनुष्य पेलण्यासारखे असते. प्रत्येक गझलेच्या शीर्षकाखाली तिचे वृत्तनाम, मात्रांची संख्या आणि लगावली स्पष्टपणे नमूद करून त्यांनी अभ्यासकांसाठी हा ग्रंथ एका प्रमाणभूत संदर्भग्रंथाच्या (Reference Book) उंचीवर नेऊन ठेवला आहे.

वर्णमालेची कठोर शिस्त: दीवानच्या कडक आणि पारंपारिक नियमांनुसार, मराठी देवनागरी वर्णमालेतील ३७ मुळाक्षरांचा आधार घेऊन, प्रत्येक अक्षराने (उदा. क, ख, ग... ज्ञ) शेवट होणाऱ्या 'रदीफ'च्या प्रत्येकी ६ गझला अशा अत्यंत शिस्तबद्ध आणि गणिती रचनेत हा संग्रह बांधला आहे.

व्याकरण आणि तंत्रशुद्धता: गझलेचे व्याकरण सांभाळताना काफिया (यमके) आणि रदीफ (अंत्यशब्द) यांचे अचूक भान त्यांनी राखले आहे. अक्षरगणवृत्तांमध्ये 'लघु-गुरू'ची कोणतीही अवाजवी किंवा सोयीस्कर सूट न घेता, शुद्धलेखनाचे आणि व्याकरणाचे नियम त्यांनी काटेकोरपणे पाळले आहेत. ही तांत्रिक अचूकता त्यांच्यातील 'गझल गुरू' असण्याचे सर्वोच्च प्रमाण आहे.

स्त्री-जीवन, वात्सल्य आणि कौटुंबिक जाणीव :

तंत्राच्या चौकटीत राहूनही माईंची गझल कोरडी पडत नाही; ती मानवी भावनांच्या ओलाव्याने रसरसलेली आहे. एक निवृत्त शिक्षिका, आई आणि आजी म्हणून त्यांनी अनुभवलेले कौटुंबिक नात्यांमधील सूक्ष्म पदर अत्यंत हळुवारपणे आणि काही ठिकाणी जळजळीत वास्तवासह त्यांनी मांडले आहेत.

मातृत्वाचे आणि स्त्रीत्वाचे नवे संदर्भ: 

'अडखळली मुलगी' या गझलमध्ये लेकीचे सासरी जातानाचे भाव आणि तिचे नकळत आईची आवृत्ती बनणे त्यांनी अत्यंत तरलतेने रेखाटले आहे. स्त्रीच्या जीवनातील असंख्य स्थित्यंतरांचे वर्णन करताना त्या म्हणतात:

 

'देवाचे तर फक्त नऊ अवतार असावे

पुन्हा पुन्हा ती नवरूप घेते हाय सखी.'

 

आधुनिक पिढी आणि वृद्धापकाळातील व्यथा:

 'शिकली मुलगी' आणि 'जखमा उरातल्या' मधून आजच्या बदलत्या काळातील मुलांचे आत्मकेंद्रित वर्तन आणि आई-वडिलांची सांजवेळची एकाकी व्यथा त्यांनी टोकदारपणे मांडली आहे. 

'पोटास घेत चिमटा सांभाळले पिलांना 

ती कारटीच आता छळतात सांजवेळी'

हा शेर समाजातील एका विदारक वास्तवावर बोट ठेवतो.

आधुनिक जगण्याची शोकांतिका :

माईंची गझल केवळ घराच्या उंबरठ्याआत वावरत नाही, तर ती समाजाच्या विसंगतीवर डोळसपणे भाष्य करते. मानवी स्वभावातील ढोंगीपणा, पैशाच्या मागे धावणारी प्रवृत्ती आणि संकुचित मानसिकता यावर त्यांनी कडक प्रहार केले आहेत.

सामाजिक विसंगती: 

'कोती माणसे', 'बोचतात माणसे' या रचनांमधून त्यांनी चेहऱ्यावर मुखवटे लावून जगणाऱ्या समाजाचे वस्त्रहरण केले आहे. श्रीमंत आणि गरिबांच्या जगण्यातीलच नव्हे तर मरणामधील भेदभावावर 'शोकसभा' या गझलेतून त्या लिहितात:

 

'मोठ्या मोठ्या लोकांची मोठी असते शोकसभा 

फूटपाथवर जे मेले त्यांची नसते शोकसभा.'

 

जगण्याची निरर्थक शर्यत:

आजचा शहरी माणूस सतत धावत आहे, अगतिक होऊन पळत आहे, पण हाती काहीच लागत नाही. शिक्षणव्यवस्थेतील पोकळ यशावर भाष्य करणारा त्यांचा शेर त्यांच्या मर्मग्राही निरीक्षणाचा पुरावा आहे -

'शाळेमध्ये पहिला नंबर परंतु हरलो जगण्यात

पाहुनी मला उदास हसला शाळेमधला मुलगा ढ.'

 

तत्त्वज्ञान, निसर्ग आणि अस्तित्वाचा शोध :

'दीवान-ए-उर्मिला'मधील अनेक शेर हे स्वतंत्र सुविचार किंवा जीवनसूत्रे वाटावेत इतके प्रगल्भ आहेत. दुःखाचे चर्वितचर्वण करण्याऐवजी त्या दुःखालाही जगण्याचा एक भाग मानतात.

दुःखाचे मानवीकरण:

'सोबतीला सदा यायची का व्यथा 

घाव हृदयावरी द्यायची का व्यथा'

या ओळींतून त्यांनी व्यथेला एखाद्या जिवंत सोबत्याचे रूप दिले आहे. मानवी इच्छांच्या अंतहीन साखळीचे वर्णन करताना त्या म्हणतात, 

'रोज भूक लागते पुन्हा पुन्हा 

पोट हे भरायचे कितीकदा.'

अस्तित्वाची द्वैतभावना: विश्वाच्या अफाट पसाऱ्यात माणसाचे स्थान नेमके काय, याचे अत्यंत तात्त्विक वर्णन त्या करतात -

 

'विशाल या जगामध्ये आहे मी बिंदूमात्र

असून खास ऐकते आहे मी कः पदार्थ.'

मानवाने निसर्गाकडून कसे जगावे हे शिकताना, 

'वय कुठलेही असो तरीही झाडासम जगूया 

पानगळीनंतर आनंदे सळसळून जाऊ'

हा सकारात्मक दृष्टिकोन त्या देतात.

अद्वितीय प्रतिमासृष्टी आणि काव्यसौंदर्य :

माईंच्या गझलांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी वापरलेली दैनंदिन जीवनातील आणि मातीशी जोडलेली प्रतीके. उर्दू गझलेतील गुल-ओ-बुलबुल (फूल आणि बुलबुल पक्षी), साकी, मयखाना या पारंपारिक आणि अनेकदा कृत्रिम वाटणाऱ्या प्रतिमांना फाटा देऊन त्यांनी पूर्णपणे अस्सल मराठी आणि घरगुती प्रतिमांचा वापर केला आहे.

मातृत्वाचे काव्यरूप:

कवितेच्या जन्मप्रक्रियेचे वर्णन करताना त्यांनी वापरलेली प्रतिमा संपूर्ण गझल परंपरेत अभूतपूर्व आहे:

 

'शब्दाशब्दामधले अक्षर बाळासमान जपते

कोरा कागद बने पाळणा शाई लेकुरवाळी.'

शाईला 'लेकुरवाळी आई' म्हणण्याची ही कल्पकता त्यांच्यातील अस्सल लेखिकेची ओळख पटवते.

उपेक्षित सौंदर्य: 

बागेतील फुलांच्या तुलनेत उपेक्षित राहणाऱ्या प्रतिभेची व्यथा त्या रानफुलांच्या रूपात मांडतात -

'रानातल्या फुलांची गाथा किती निराळी 

देवास वाहण्याला नाहीच नेत कुणी.'

चिकित्सक मूल्यमापन आणि काव्यदृष्टी :

कोणत्याही श्रेष्ठ साहित्यकृतीचे मूल्यमापन करताना समीक्षकाची भूमिका चिकित्सक, वस्तुनिष्ठ आणि समतोल असणे आवश्यक असते. 'माईं' यांच्या गझलांचा अभ्यास करताना सर्वप्रथम जाणवते ती त्यांच्या काव्यविश्वातील भावसंपन्नता, जीवनानुभवांची प्रगल्भता आणि मूल्यनिष्ठ विचारांची समृद्ध परंपरा. या गझला केवळ भावनांचे प्रकटीकरण करत नाहीत, तर जीवनाविषयीचा आशावादी आणि संस्कारित दृष्टिकोनही वाचकांसमोर मांडतात.

मात्र, गझल या काव्यप्रकाराचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे तिची सूचकता, ध्वन्यर्थप्रधानता आणि व्यंजनाशक्ती. अनेकदा गझलेतील दोन ओळींमध्ये न उच्चारलेला अर्थच सर्वाधिक प्रभाव निर्माण करतो. या संग्रहातील काही गझलांचा अभ्यास करताना असे जाणवते की, काही ठिकाणी भावार्थ अत्यंत स्पष्ट आणि थेट शब्दांत—अभिधाशक्तीच्या माध्यमातून—व्यक्त झाला आहे. त्या ठिकाणी जर प्रतीकात्मकता, सूचकता आणि ध्वन्यर्थाला अधिक अवकाश मिळाला असता, तर वाचकाला दोन ओळींच्या आड दडलेले अनेक अर्थ स्वतः शोधण्याचा आनंद लाभला असता. त्यामुळे गझलांचा आशय अधिक बहुअर्थी, गूढ आणि दीर्घकाल स्मरणात राहणारा ठरला असता.

परंतु या निरीक्षणाची दुसरी बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. माईंच्या अभिव्यक्तीतील हा थेटपणा, उपदेशात्मक स्वर आणि भाषेची कमालीची सहजता यांमुळे गझल हा अनेकांना अवघड वाटणारा काव्यप्रकार सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत अत्यंत सहजपणे पोहोचतो. या गझला समजून घेण्यासाठी विशेष साहित्यिक पार्श्वभूमी किंवा शब्दकोशाची आवश्यकता भासत नाही. त्यांची भाषा सरळ, प्रवाही आणि हृदयस्पर्शी असल्यामुळे त्या थेट वाचकांच्या भावविश्वाशी संवाद साधतात. हीच त्यांची सर्वात मोठी ताकद असून, माईंच्या काव्यशैलीचे वैशिष्ट्यही याच ठिकाणी अधोरेखित होते.

संग्रहाच्या संपादकीय अंगाकडे तटस्थ दृष्टीने पाहिले असता आणखी एक बाब लक्षात येते. या संग्रहात समाविष्ट असलेल्या एकूण २२२ गझलांपैकी प्रत्येक गझल किंवा प्रत्येक शेर हा हासिले-गझल या दर्जाचा आहे, असे म्हणणे कठीण आहे. काही शेर तुलनेने सामान्य स्वरूपाचे (बराए शेर) वाटतात. कवयित्रीने स्वतःवर अधिक कठोर संपादकीय आणि समीक्षात्मक अंकुश ठेवून अशा काही शेरांना किंवा काही गझलांना वगळले असते, तर संग्रहाची कलात्मक घनता, आशयवैभव आणि प्रभावक्षमता अधिक वृद्धिंगत झाली असती. गुणवत्तेला संख्येपेक्षा अधिक महत्त्व देण्याचा हा दृष्टिकोन संग्रहाला आणखी उंची प्रदान करू शकला असता.

तथापि, या निरीक्षणामुळे संग्रहाचे महत्त्व किंचितही कमी होत नाही. उलट, इतक्या मोठ्या संख्येने गझला एका ठिकाणी उपलब्ध करून देण्यामागे कवयित्रीच्या अखंड सर्जनशीलतेचा आणि गझलप्रेमाचा प्रत्यय येतो. गझलरसिकांसाठी हा संग्रह विविध भावछटांचा, विचारप्रवाहांचा आणि अनुभूतींचा समृद्ध खजिनाच ठरतो. म्हणूनच, काही संपादकीय मर्यादा असूनही हा संग्रह मराठी गझलसाहित्यातील एक महत्त्वपूर्ण, अभ्यासनीय आणि रसिकांच्या संग्रहात स्थान मिळविणारा मोलाचा दस्तऐवज म्हणून निश्चितच ओळखला जाईल. 

'बाजीगर प्रकाशन'च्या सिराज करीम शिकलगार यांनी अत्यंत धाडसाने आणि कलात्मक दृष्टीने या ग्रंथाची निर्मिती केली आहे. समीर आर्ट्सचे देखणे मुखपृष्ठ, विशाल पाटील यांचे अचूक मुद्रित शोधन आणि प्रसाद गोसावी यांची सुबक अक्षरजुळणी यामुळे हा महाग्रंथ केवळ वाचनीय न राहता 'संग्राह्य' झाला आहे.

______________________________________________

● दीवान ए उर्मिला

● उर्मिला बांदिवडेकर

● प्रकाशक : बाजीगर प्रकाशन, आंधळी, ता.पलूस जि.सांगली

● पृष्ठे : २५३

● किंमत : ₹८००/-

..................................................... ............................